Auteur: Geert van den Munckhof

Dit jaar is Kerstavond anders dan anders. Op 24 december landt er omstreeks 19.00 uur in Düsseldorf een vliegtuig dat onze Mees weer thuis brengt. Met twee andere Dendron-leerlingen en twee leerkrachten is hij dan terug van twee weken India. Voor de stichting Helpende Handen hebben ze verschillende projecten, locaties en instellingen bezocht. Mees heeft ter plekke gezien en gevoeld hoe het is om in een land te leven dat totaal, maar dan ook totáál, anders is dan Nederland. Zonder twijfel is hij onder de indruk van alle ervaringen. Onze Kerst staat in het teken van zijn belevenissen. En daar verheug ik me op.

Twee weken geleden werd Mees z’n avontuur werkelijkheid. Ons contact verliep vanaf dat moment via korte whatsapp-berichtjes. ‘Ik vertel wel in detail over wat ik meemaak, als ik thuis ben’, schreef hij in één van zijn eerste berichtjes. En na twee dagen was de zin ‘ik heb al zestien kantjes volgeschreven’ ook heel veelzeggend. Af en toe verscheen er een foto op zijn Facebook-pagina. Bijvoorbeeld van een kleine, ik schat twee- of driejarige Indiër, die een grote gele zonnebril omgekeerd op z’n neus zette. Onderschrift: ‘Kleine Indiër weet niet hoe bril werkt’. Het was een speelse foto, met dat vrolijke ventje in het middelpunt van de belangstelling.

Achter het kereltje een kast, waarin een tiental plastic bakken te zien was. Gevuld met snoep leek het. ’Begrijpelijk dat het jongetje vrolijk gekkigheid uithaalt met die gele zonnebril van onze Mees’, dacht ik. Toen ik wat beter keek zag ik wat er in grote letters op de bakken stond. ‘Amytryn’ kon ik lezen. En daarnaast ‘Atenolol’ en ‘Fluoxetine’. Het waren medicijnen, leerde Google me. Amytryn tegen ‘neuropatische pijnen’. Fluoxetine was een anti-depressivum en Atenolol een bètablokker. Bloeddrukverlagend en hartslagvertragend. Ineens kreeg de vrolijke foto een wat serieuzere uitstraling.

De ruimte maakte kennelijk onderdeel uit van een verzorgingsinstelling. Ik wist dat ze dit soort plekken gingen bezoeken. Je kunt geen betere indruk krijgen van wat ‘helpende handen’ betekenen, dan het aan den lijve ondervinden en ter plekke ervaren. Zien wat er allemaal bij komt kijken, bij de opvang , verzorging en het onderwijs van weeskinderen bijvoorbeeld. Of bejaarden en zieken. Hier en daar zelf een helpende hand bieden. En vooral zien hoeveel andere mensen dat daar ook doen. Uit het hart en vanzelfsprekend.

In dat teken stond zijn reis naar India en in dat teken staat daarom onze Kerst dit jaar. De stichting Helpende Handen en het Dendroncollege boden Mees deze kans, die hij met beide handen heeft aangegrepen. Maar hóe aangegrepen zal hij zelf zijn? Hoeveel kantjes na die zestien heeft hij nog geschreven? Heeft hij z’n gele zonnebril nog? Daar ben ik benieuwd naar. Straks komt hij door de gate. Op Kerstavond. Terug. Gelukkig… Kerstfeest!

Goudvis…
Hm. Mijn eerste associatie is een ronde vissenkom. Daarin zwemt ie. Alsmaar rondjes om een groen plastic plantje, machinaal ontkiemd uit een witte nepsteen. Die steen ligt in het midden van de kom, in een bedje van gekleurde surrogaatkiezel. Zomaar, zonder reden, draait de vis zich om, en zwemt het rondje andersom. Hij kan ook niet echt anders. Het plantje staat precies in het midden, dus hij moet er wel omheen. Linksom of rechtsom. Hij kan er niet omheen dat hij er steeds omheen moet. Daar zit wel wat ironie in. En iets treurigs. Hij is ook niet echt van goud.

Weer draait hij zich om. Het is te hopen dat hij het plantje met zijn linkeroog anders ziet dan met zijn rechteroog. Of, nog beter, hopelijk hebben goudvissen een waardeloos geheugen. Of zou hij elke keer denken: ’Wat kan ik toch veel kanten op’? Want er moet toch iets in zijn luchtledig breintje zijn dat hem steeds motiveert. Dat hem steeds opnieuw doet besluiten om keer op keer te keren. Voelt hij zich als de spreekwoordelijke vis in het water? Maar kan hij daar wel zo blij over zijn? Waarschijnlijk bewijst het enkel zijn waardeloze geheugen. Want het is echt niet alles goud wat er blinkt. Alleen, goudvissen lijken dat niet te beseffen. Of vergeten dat steeds weer. Of ze zijn ontzettend Zen. Goudvis-zen.

Maakt ook niet uit. Een goudvis in een ronde glazen kom vind ik iets treurigs hebben. Net als een parkiet op een klein houten schommeltje. Of een hamster in een plastic tredmolentje. Het is de triestigheid van bedachte blijdschap. Verkeerd ingevulde vreugde. Empathisch eigenbelang. Denken voor de ander maar het zelf niet weten. Invullen wat je voor jezelf open laat. En zo zet de goudvis me toch op een spoor. Linksom of rechtsom. Wie is er nou eigenlijk zielig?

Zouden wij vanuit een fisheye-perspectief ook niet treurigheid oproepen, vraag ik me af. Of zou het juist lachen zijn in een vissenkom? Gieren in een parkietenkooi? Kunnen zien wat er zich buiten hun eigen begrensde leefwereld afspeelt, maakt hun leven waarschijnlijk méér dan enkel kommer en kwel! Je mag het hopen. Of zou er nog iets anders aan de hand zijn? Zou een hamster zich te barsten rennen omdat de opgefoktheid buiten zijn hok te gemakkelijk door de spijlen naar binnen kan? Reageert het beestje de frustratie daarover al rennend van zich af? Fluit een parkiet steeds zijn snerpend eentonige deuntje als protest tegen alles wat er zich buiten zijn kooi afspeelt?

Het zou zomaar kunnen. En daarop doordenkend: hoe zouden witte kanariepieten dan gereageerd hebben op zwarte pieten? Anders dan bruine kanariepieten? Hoeveel gekte kun je in je kom of kooi verdragen? Het schijnt dat een goudvis de wereld steeds groter ziet, hoe dichter die bij de kom komt. Heb je dat ook nog.

Nee, langzaamaan begin ik toch wel wat begrip te krijgen voor die goudvis in zijn kom. Je zou je voor minder regelmatig willen omdraaien. Als de wereld in al zijn heftigheid steeds dichterbij komt, iedere onbenulligheid tot in het oneindige wordt uitvergroot, dan is omdraaien misschien nog wel de beste oplossing. Keer op keer. Om zo steeds opnieuw te proberen om het toch weer van de andere kant te bekijken. Niet stil te hoeven staan in een dolgedraaide wereld. Blijven rennen om er uit te komen. Fluitend als het niet anders kan.

Het monotone tikken van onze ovenklok wordt onderbroken door het geluid van de toetsen op mijn draadloos bleutooth toetsenbordje. Elke nieuwe zin die ik opschrijf vormt zo een ritmisch samenspel met het tikken van de klok. Je zou doorlopend willen doortypen, alleen al om die reden, maar de werkelijkheid is anders. Tussen de zinnen is het langere momenten stil in mijn hoofd en overheerst de monotonie van de tikkende tijd. Tijd om te denken.

Wat wil ik aantikken in deze column, die ik straks live ga voorlezen bij Omroep Reindonk? Gevoed door de kranten van vandaag en Dieuwertje Blok op televisie, is de zwarte pieten discussie voor de hand liggend. Méér nog dan over kleur gaat dat, wat mij betreft, over verdraagzaamheid. Al dan niet bedoeld, maakte Nelleke van der Krogt er onlangs in Jeroen Pauw’s programma een aardige opmerking over. ‘Ik vind het goed dat we tegen racisme zijn’, zei ze. ‘Maar wat me ook verbaast’ vervolgde ze, ‘we zijn al even bezig over zwarte Piet, maar als diezelfde zwarte mensen in gammele, lekke bootjes over zee aan komen dobberen, dan zijn ze niet welkom’. Waar ik de kunst hoor in een dergelijke vergelijking, horen anderen de kitsch. Het zij zo. Dat mag.

Ik hou wel van Nelleke. En ook wel van Dieuwertje. In het Sinterklaasjournaal waren vrijdag de eerste witte clownspieten te zien. Vandaag zag ik ze zelfs vlakbij Sinterklaas. Ik zag de Goedheiligman ook opvallend naast de rode loper lopen, die er in Gouda voor hem was uitgerold. Wat mij betreft symbolisch voor waar het allemaal over gaat: er is niet slechts een pad naar de waarheid. Of, om toch een beetje in stijl van de discussie te blijven, die rode loper had ook zomaar geel kunnen zijn. Een beetje kaasstad had daar zó voor kunnen kiezen. En ook dan hoef je er niet overheen te lopen. Het mag, maar het moet niet.

Ik luister alweer een tijdje naar de klok van mijn oven. Het rood van zojuist kleurt nog mijn gedachten, terwijl ik lees over het vertrek van twee PvdA-kamerleden. Een andere associatie dringt zich op. Is de turkse vlag ook niet rood met geel? Even googlen leert me dat ik met dat rood wel goed zit, maar wat ik in mijn hoofd geel had gekleurd, blijkt in werkelijkheid wit. De witte sikkel van de maan en een witte ster staan broederlijk naast elkaar, omringd door alleen maar rood. Net als Kuzu en Öztürk, die in de Tweede Kamer voor zichzelf beginnen. Gaat het hier in feite ook niet over verdraagzaamheid, dit keer tussen hen en de rest van de PvdA?

Twee voorbeelden op een zaterdagmiddag uit de krant geplukt. Twee voorbeelden tussen honderd andere. Vaak confrontaties tussen contrasten. Tegenstellingen die zich niet wensen te verenigen. Kleuren, die zich niet laten mengen. Maar waarom niet? Het ligt namelijk zo voor de hand. Zwart en wit geeft grijs. Geel en rood, wordt oranje. Of, anders gezegd, oranje verdraagt zich met geel en rood. Zelfs als geel en rood dat niet willen, vormen ze samen nog oranje. Ajax en Feyenoord spelen allebei in rood-wit. Is dat de supporters nog nooit opgevallen? Heeft niemand hen dat ooit verteld? Of, om een willekeurige voetbalfilosoof maar eens te citeren, zie je het pas als je het doorhebt?

Als die filosoof gelijk heeft, dan hebben heel veel mensen het nog niet door. Ze zien het niet. Of willen het niet zien. Als er een rode loper ligt in Gouda, dan zijn er mensen die willen dat de Sint daar overheen loopt. Denk ik. Ook als de Sint daardoor de kinderen achter de dranghekken geen handje kan geven. Gelukkig doet de Sint dat wel. Loopt hij dus niet over het gebaande pad en neemt hij daarbij zijn witte clownspiet gewoon mee. De kinderen lachen blij. Even bestaan er geen problemen.

Even. De klok van de oven tikt monotoon door. Het kan zijn dat die problemen er wèl zijn, bedenk ik me, maar dat ìk ze niet zie. Dat ìk het niet door heb en alle àndere mensen die stellingen hebben betrokken wel. Dat het helemààl niet draait om verdraagzaamheid en dat iedereen gelijk heeft, om bij z’n eigen mening te blijven. Dat zwart terecht zwart blijft en wit wit. Als het moet, hard tegen hard. Onverdraagzaam. Bootvluchtelingen, voetbalrellen. Politieke onverdraagzaamheid. Misschien zie ik het allemaal verkeerd. Is een witte of gekleurde Piet naast Sinterklaas inderdaad onverenigbaar met de traditie. Wordt Sinterklaas daardoor echt bedreigd in zijn bestaan…
Onbestaanbaar!

Vanmiddag was hij er gelukkig nog gewoon. Zelf gezien. Dieuwertje zag ook dat de Sint niet over die rode loper liep. Sinterklaas deelde liever handjes uit aan lachende kinderen. Zijn witte en zwarte pieten stopten die handjes vol met pepernoten. Rijen dik keken daar witte en zwarte vaders en moeders vertederd naar. Maar voor hoe lang nog? Ik weet het niet. Ik zet vanavond snel mijn schoen, ook al ben ik dit weekend alleen thuis. Nu kan het nog. Dat heeft Sinterklaas vanmiddag zelf gezegd. En Dieuwertje. Dus…

Zo gênant om Jeroen Pauw met de NRC te zien zwaaien in zijn eigen tv-programma. Natuurlijk, hij moet het hebben van de actualiteit. En die ruikt al dagen naar de plas van mevrouw Van Rijn. Pauw lijkt daar steeds meer een neus voor te hebben. ’Laten we ons beperken tot de praktijk’ was zijn argument richting Martin van Rijn, toen die op enig moment terecht aangaf niet de staatssecretaris van zijn moeder te zijn, maar van alle mensen in Nederland. Pauw wilde echter terug ’naar de praktijk’ en herhaaldelijk leek het alsof hij Van Rijn daarmee en soms letterlijk zelfs met de NRC om de oren wilde slaan. Waar ging het over?

Wat een artikel had moeten worden over handvaardigheidsactiviteiten door vrijwilligers, werd niet onterecht een heel triest verhaal over demente, incontinente levenspartners. Uit het leven gegrepen, zoals veel dat onvermijdelijk is. Wat niet betekent dat bejaarden in hun verpleeghuis verstoken moeten blijven van de zorg die ze nodig hebben. Het ontbreken daarvan is op geen enkele manier goed te praten. De twee genodigden aan Pauw’s tafel deden dat ook niet. Zij waren allebei zeer betrokken. Beiden vanuit een andere invalshoek, maar tot op het bot gedreven. Allebei waren ze op zoek naar oplossingen. Pauw niet. Hij had een groot maatschappelijk probleem terug kunnen brengen tot de praktijk van twee betrokken mensen aan ’zijn’ tafel. Overzichtelijk, schuld en onschuld links en rechts van hem. Ge-downsized, zeg maar, tot ver beneden de enkels.

Martin van Rijn wilde liever niet als ’de zoon van’ reageren. Het siert hem dat hij dat desondanks toch soms deed. Maar daar had Pauw geen boodschap aan. Het was namelijk de praktijk die naar urine rook waar het in het programma vooral om te doen was. Want had het niet al in de krant gestaan? De moeder van de staatssecretaris bleek behalve dement ook incontinent! En de vader van de staatssecretaris zelf -de váder van!- had ’de noodklok’ geluid. Dus Pauw kon eigenlijk niet anders. Maar dat hij daarvan leek te genieten, en daarnaast een pijnlijk gênante desinteresse bleef uitstralen, dat zorgde ervoor dat hij, wat mij betreft, vooral bleef hangen in dezelfde pislucht die alle andere riooljournalistiek ook kenmerkt.

En ik? Ik keek er naar. Leefde mee met de man van 82, met die traan in zijn oog. Maar ook met die andere man, de zoon van die incontinente mevrouw Van Rijn. De zoon die tevergeefs een paar keer aan Pauw vroeg om de privacy van zijn ouders te respecteren. Tevergeefs, want het ging al lang niet meer om Van Rijn en zijn ouders. Het ging niet om die aimabele oude heer en zijn vrouw. Beide heren verschilden namelijk in essentie helemaal niet van mening. En als ik er nog eens heel goed over nadenk, het ging zelfs niet om Pauw, hoewel die veel pogingen deed om de polarisatie in stand te houden. Waar het vooral om draait is de misselijkmakende macht van de kijkcijfers.

En daarmee gaat het in feite dus over ons allemaal. Omdat wij kijken en vervolgens meteen in morele verontwaardiging wijzen naar degene die we schuldig vinden. Naar die anderen, die niets aan de urinelucht willen doen die we allemaal wel eens hebben geroken. Staatssecretaris Van Rijn geeft aan dat hij om die reden in de politiek is gegaan. Wat hebben wij gedaan toen we het roken? Wat doen we als we het ruiken? Hoeveel van ons blijven enkel in verontwaardiging wijzen naar de ander? Wordt dat ook bijgehouden in getallen? Zeik-cijfers? Misselijkmakend.